Hội chứng quá kích buồng trứng là biến chứng có thể gặp khi điều trị hiếm muộn. Nhận biết sớm dấu hiệu, mức độ nguy hiểm và cách xử trí an toàn giúp bảo vệ sức khỏe và tăng cơ hội mang thai qua bài viết của Phòng khám đa khoa Pasteur sau đây.

Mục lục

1. Hội chứng quá kích buồng trứng là gì?

Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS – Ovarian Hyperstimulation Syndrome) là biến chứng xảy ra khi buồng trứng đáp ứng quá mức với thuốc kích thích buồng trứng, thường gặp trong các chu kỳ hỗ trợ sinh sản như IVF (thụ tinh trong ống nghiệm) hoặc kích thích rụng trứng. Khi đó, buồng trứng phì đại và giải phóng các chất trung gian (đặc biệt là VEGF – yếu tố tăng tính thấm thành mạch) làm dịch thoát ra khỏi lòng mạch vào ổ bụng và các khoang khác trong cơ thể, gây nên tình trạng cô đặc máu, rối loạn điện giải và ảnh hưởng nhiều cơ quan.

Trong thực hành lâm sàng, clomiphene citrate hiếm khi gây OHSS nặng; nguy cơ cao hơn liên quan đến gonadotropin và đặc biệt là sau khi sử dụng hCG để kích thích trưởng thành noãn. Một số trường hợp hiếm có thể xảy ra OHSS tự phát, thường liên quan đến thai kỳ sớm có nồng độ hCG cao.

2. Phân loại và biểu hiện của hội chứng quá kích buồng trứng

Hội chứng quá kích buồng trứng được chia thành hai giai đoạn theo thời điểm xuất hiện. Giai đoạn sớm thường xảy ra trong vòng 3–7 ngày sau tiêm hCG kích thích rụng trứng, liên quan trực tiếp đến thuốc. Giai đoạn muộn xuất hiện sau đó, thường từ ngày thứ 10 trở đi, liên quan đến hCG nội sinh từ thai nếu đã có thai.

Dựa vào mức độ, biểu hiện lâm sàng được phân loại như sau:

Thể nhẹ với cảm giác đầy bụng, khó chịu, buồn nôn nhẹ;
Thể trung bình với đau bụng rõ hơn, buồn nôn – nôn, có thể có dịch ổ bụng trên siêu âm;
Thể nặng với bụng trướng nhiều, tràn dịch ổ bụng hoặc màng phổi, khó thở, tiểu ít, cô đặc máu, rối loạn điện giải;
Và thể rất nặng với nguy cơ đe dọa tính mạng như suy thận cấp, huyết khối tĩnh mạch, tràn dịch màng tim hoặc hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS).

Những biểu hiện này đã được thống nhất trong các hướng dẫn của Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM).

3. Ai có nguy cơ cao mắc hội chứng quá kích buồng trứng?

Không phải tất cả phụ nữ điều trị hiếm muộn đều gặp hội chứng quá kích buồng trứng, nhưng nguy cơ sẽ tăng cao ở một số nhóm đối tượng. Phụ nữ trẻ tuổi, chỉ số BMI thấp, mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), có nồng độ estradiol tăng nhanh hoặc rất cao trong chu kỳ kích thích, sử dụng liều gonadotropin cao hoặc có tiền sử OHSS trước đó đều thuộc nhóm nguy cơ.

Ngoài ra, việc có thai trong chu kỳ kích thích – đặc biệt là đa thai – cũng làm tăng nguy cơ xuất hiện hội chứng quá kích buồng trứng muộn và kéo dài hơn.

4. Hội chứng quá kích buồng trứng có nguy hiểm không?

Phần lớn các trường hợp quá kích buồng trứng ở mức độ nhẹ và trung bình có thể tự hồi phục sau vài ngày đến 1–2 tuần mà không để lại di chứng. Tuy nhiên, ở thể nặng, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như mất nước, rối loạn điện giải, suy thận cấp, tràn dịch màng phổi, huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi – đây là những tình trạng có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

Vì vậy, việc theo dõi sát trong và sau quá trình kích thích buồng trứng là yếu tố then chốt để phát hiện sớm và can thiệp đúng lúc.

5. Xử trí hội chứng quá kích buồng trứng như thế nào?

Với các trường hợp nhẹ, người bệnh có thể theo dõi tại nhà với hướng dẫn của bác sĩ: uống đủ nước, nghỉ ngơi, theo dõi cân nặng và vòng bụng mỗi ngày, hạn chế vận động mạnh và tái khám đúng hẹn. Có thể sử dụng thuốc giảm đau an toàn như paracetamol; cần tránh các thuốc NSAIDs nếu có nguy cơ ảnh hưởng chức năng thận.

Ở mức độ trung bình, người bệnh cần được theo dõi sát hơn với siêu âm, xét nghiệm máu để đánh giá tình trạng cô đặc máu và điện giải, đồng thời cân nhắc truyền dịch hoặc chọc hút dịch ổ bụng nếu có triệu chứng khó chịu nhiều.

Với OHSS nặng hoặc rất nặng, bệnh nhân cần nhập viện để điều trị tích cực, bao gồm truyền dịch, cân bằng điện giải, dự phòng huyết khối bằng thuốc chống đông khi cần, theo dõi chức năng gan – thận – hô hấp và xử trí các biến chứng. Đây là tình trạng cần được quản lý tại cơ sở y tế có chuyên môn về hỗ trợ sinh sản.

6. Làm sao để phòng ngừa hội chứng quá kích buồng trứng?

Phòng ngừa Hội chứng quá kích buồng trứng là nguyên tắc quan trọng trong điều trị hiếm muộn hiện đại. Bác sĩ sẽ cá thể hóa phác đồ kích thích buồng trứng dựa trên dự trữ buồng trứng (AMH, AFC), điều chỉnh liều thuốc phù hợp, theo dõi sát nồng độ estradiol và sự phát triển nang noãn.

Các chiến lược như sử dụng GnRH agonist thay cho hCG để kích rụng trứng, đông lạnh toàn bộ phôi (freeze-all) hoặc trì hoãn chuyển phôi cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ OHSS. Việc lựa chọn trung tâm hỗ trợ sinh sản uy tín với đội ngũ chuyên môn cao đóng vai trò quyết định trong việc hạn chế biến chứng này.

Tài liệu tham khảo

American Society for Reproductive Medicine (ASRM). Ovarian Hyperstimulation Syndrome Practice Committee Guidelines:
https://www.asrm.org
Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). The Management of Ovarian Hyperstimulation Syndrome:
https://www.rcog.org.uk
American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Infertility Workup and Treatment Guidelines:
https://www.acog.org
Mayo Clinic – Ovarian Hyperstimulation Syndrome:
https://www.mayoclinic.org